19 Aralık 2019 Perşembe

ERDEMSİZLER ÜLKESİ


MAAİLE KIRAAT EDİLEN ERDEMSİZLER ÜLKESİ NAM BİR KİTAP HAKKINDADIR


Mağrur Bir Yayımcı

Kadim dostlarımdan biri var, yayımcı. Yayımcı dedikse dizi veya yüksek satış rakamlı bol kazançlı gazeteler, dergiler, yayımlıyor; programlar ve filmler yapıyor değil. Çok zengin falan da demeyeceğim. Ben de zaten çocukluğumdan beri etrafımda hep fakir, garip ve gariban yayımcı arkadaşlar olsun istemişimdir. (Gerçi kitaplar yanında diziler ve filmlerle ilgili çalışan ve benim tahminim 10 milyon 500 bin dolar aylık geliri/muhtemelen de 10 milyon 575 bin dolar da gideri olan bir yayımcı arkadaşım daha var. Yayımcı dedikse kitap çok küçük yer kaplıyor faaliyetinde... En çok geliri de bir tabuttan elde ediyor. Arkadaş, tabutun menajeri gibi ve söz konusu tabutun oynamadığı film yok desem yeri. Her film icabı ölen, bu tabutla yolculuk yapıyor. Şu ara sergi açtı kendisi: Bkz.http://www.milliyet.com.tr/galeri/daha-once-boylesini-gormediniz-def-i-hacet-6093738/8)
Neyse efendim, benim kitaba merakım erken başladı. Bebeklikten mi desem? Abartmış olurum sanırım. Ama bu sözde haklılık payı yok değil. Dünyaya 7 aylık bir bebek olarak gelmişim. Dünyaya gelmekteki acelemi okumak için diye açıklıyorum. (Ehem ehem...) Babam bunu fark etmiş olmalı ki okumaya başlar başlamaz daha ilk harflerle boğuşurken bana her gün Hürriyet gazetesi getirirdi. Kendi ömrünce şöyle bir göz atmak dışında gazete okumamış bu adam, benim okuyacağıma kanaat etmişti. Sonradan Hürriyet gazetesi yanına çocuk dergileri de ekledi. O bunları yaparken ben de onun kitaplığını çoktan fethetmiş, tüm kitaplarını okumuştum. Babamın kütüphanesi, Yunus Emre Divanı (Her sabah namazı sonrası bağıra bağıra bir ilahisini söyler ya da şiirini okurdu. İlahi faslı sonrası türkü söylerdi. Repertuvarı çok geniş değildi ya da benim aklımda öyle kaldı. Hep söylediğini sandığım üç dört türkü vardı: Erzurum Dağları da Kar ile Boran, Erzurum’dan Çevirdiler Yolumu, Çarşamba’yı Sel aldı, Ordu’nun Dereleri. Farkındayım yöresel dağılım dengesiz, ilginç bir Erzurum takıntısı da göze çarpıyor kulağa da denebilir.), İmam-ı Gazali’nin Hüccetülislam’ı, Naat-ı Şerifler ve Kasideler adında bir kitap, Amme Cüzü ve Mushaf’tan ibaretti. Neyse efendim yayın işine geri dönersek -kısacası- zengin değil ama fakir de değil bu yayımcı arkadaş. Hele gönlünün zenginliği başkalarıyla kıyas kabul etmez. Zaten öyle olmayan yayımcının benle ne işi olur. Zengin olan yayımcı kadim arkadaş da olsa çevresini unutur gider. ("Diğeri niye unutmadı?" diyen varsa gelir-gider dengesine tekrar göz atılabilir.) Rezidansın tepesine çıkanın ufku açılıyor uçup gidiyor bir daha ayakları memleketin toprağına basmıyor bu ülkede. Ama bu yayımcı arkadaş -fakir olanı- öbürü gibi -zengin olma yolunda olanı gibi- hem adam gibi adam hem de Kafkas kökenli -öteki de Fatsalı Kardeşim!- (Eee, bu arada kim kimdi?) Neyse her ikisi de (ayırt edemedim şimdi) rezidansa çıksalar da yanlarında atlarını da götürürler en tepeye…. Yörük olsalar atın yanına keçiyi de alacak türden insanoğulları bunlar. Onlar için "erdemli" desem daha iyi olur sanki. (Bkz. https://maarifmektepleri.com.tr/ ve Bkz.Bkz.https://www.instagram.com/antikaci_nevzatonmus/?hl=tr)




Laf lafı açıyor deyip Cem Özer’in kulaklarını çınlattıktan sonra yeniden konuya gelirsek/gelebilirsem bu yayımcı arkadaş, -mağrur ve Kafkasyalı olanı- güzel insan; niteliği yüksek kitapları, bol emek sarfiyatı az kazanç ile yayımlıyor. (Bkz. yayımladığı bazı kitapların kapak görselleri) Bazen de kazanç eksiye iniyor cepten ödüyor. Kitabı eline almanın dayanılmaz ve tarifsiz mutluluğu yetiyor ona. Yakın bir zamanda bana “Çok güzel bir kitap yayımlayacağım PDF’sini sana gönderdim.” dedi. “Okumanı istiyorum.” “Tamam bakarım.” dedim savuşturacak şekilde ama baktım ki arkadaş kararlı. Çatılmış kaşlarla karşılaşmam ile e-posta hesabıma gelen gönderinin uyarı sesinin eş zamanlı olması işin ciddiyetini anlamama yetti. Cep telefonumdan e-postaya bakınca metnin geldiğini gördüm. Anlamak yetmiyor. Anlamak uygulamak olsaydı, Türkiye şu an bambaşka olurdu. Anladım, işin ciddiyetine inandım ama günler günleri haftalar haftaları aylar ayları kovaladı ben o metni oku/ya/madım. Ancak kitap aşamasına gelince okudum. (Bkz. Erdemsizler Ülkesi ön kapağı)


Ve sonra…

“Bir kitap okudum.” diye başlayıp “okuduğum o kitabı/o kitaba/o kitapta/o kitaptan” diye devam ederek “çok beğendim ya da beğenmedim/hayran kaldım ya da eleştirilerim var/şunlar anlatılıyor/çok etkilendim” biçiminde bitirmem gereken bir cümleyle giriş yapmayı düşünüyordum bu yazıya. Öyle olamayacak çünkü kitabı ben okumadım yani sadece ben okumadım. Bu kitabı okuduk. “Eeee ne var bunda, okumuşsunuz?” diyebilirsiniz. Kitabı eve getirdikten sonra evin hanımının okuması gayet normal. Şaşılacak bir şey yok bunda... Mektep medrese görmüş mürekkep yalamış, koca insan. İşte olağan ve sıradan bölümümüz buraya kadar.

Oğlum, Okul ve Harfler

Sonrası ise 9 yaşındaki oğlumun da bu kitabı okuması. Eh, bu da bir şekilde kabul edilebilir! Çocuk işte heves etmiş! Zaten hep büyüklerin işlerine heves ederler, kitabı almış okumuş. Benim derdim şu: Bu Beyefendi, yaklaşık üç yıl önce okumayı öğrendi. (İlk yaptığı şeylerden biri de günlüğümü arayıp bulup okumaktı. Bunu nasıl mı anladım? Bir gün baktım hiç bilemeyeceği bir olaydan bahsetmesi yetmiyormuş gibi bana olayla ilgili soru da sordu. "Sen bunu nereden biliyorsun?" dedim ve yüzündeki alaycı gülümsemeden anladım. Genelde tersi olur ama... O günden beri günlüğe bir şey yazamıyorum.) Okumayı öğrenme süreci de bıktırıcı bir süreçti. Okulu sevmiyor. 4 ayrı anaokulundan 8-10 kez kaçtı. Ve bu işlerin hepsi topu topu 5 ay içinde oldu. En son devam ettiği anaokulunda o öğrenim görür, ben de mutlu mesut yaşarken tam da şubat ayında “Baba, benim okuldan kaydımı sildir!” cümlesini kurdu. Geçiştirmeye çalıştım olmadı. “Beni okuldan al!” ya da “Ben artık okula gitmeyeceğim!” değil. “Kaydımı sildir!!!” Çocuk, işi sağlam tutuyor. Öyle de oldu. O, ilkokula başlarken ben korkular ve travmalar içindeydim. Okula kayıt yaptırdığımızda okul müdürü “Çocuğunuzun öğretmeni olsun dediğiniz biri var mı?” diye sorunca “Yok.” dedim ardından düşünüp “Var var, evet; en gevşek, en insancıl, en az ödev veren ve öğrenciyi en çok seven hangisiyse onu tercih ederiz.” dedim. Öyle oldu öğretmenini çok seviyor oğlum. Buna bağlı olarak da okulu eh işte! Beyefendi’nin okumayı öğrenme süreci de heyecanlıydı. “Baba ben bunları resim sanıyordum valla, anlamları varmış.” dediğinde harflerin çoğunu seslendiremiyordu. Kendi kendine mırıldanırken bir gün “Baba itele yazıyor.” “Nerede? Göremiyorum?” Telaşla ve ceketimi çekiştirerek işaret etti: “Ya dolmuşun üzerinde.” “İtele mi yazıyor?” “Evet.” SİTELER yazıyor ama bizimki henüz “s” ve “r” seslerini bilmiyordu. Bir gün “Bıı-bell- bello-bellon” gibi sesler çıkarırken eşim yana çekti onu “Şimdi oku!” dedi okudu: “Bellona” (A’nın önünde direk varmış…) Şu günlerde İngilizceyle başı hoş değil. Neymiş efendim niye İngilizce öğreniyormuşuz İngilizler Türkçe öğrenseymiş. Derdi nedir diye düşünüp dururken kaynağı buldum. PAYİTAHT ABDÜLHAMİT izliyor Beyefendi. İngiliz oyunlarına kafayı takmış. Teşvik etmek için “Dost da olsalar düşman da onların bir dilini bilmek lazım.” dedim. Dedim ama demekle olmuyor işte. Geçen sabah evde radyo açık kahvaltı yapıyoruz. Çalan şarkıdan veya türküden haberim yok, bizimki sordu: “Baba yahşı ne demek?” “İyi demek oğlum… Bak reçelden de ye…” Az sonra bir soru daha: “Baba olar demek?” “Olacak demek oğlum… Sen çay içmiyor musun?” “Yok baba ben kefir içiyorum…” (Sabah sabah kefir nedir ya? Bu cümleyi kurmadım doğal olarak…) En savunmasız hâlimde, şekerli çay içmenin keyfindeyken konvansiyonel ötesi bir saldırı cümlesi geldi: “Baba bir dil daha bilmek gerekiyor ya ben Azerice öğrenmeye karar verdim.” Evet, tam o anda radyoya kulak verince anladım ki Azeri yöresinden bir müzik var ve sözlerini çözümlemiş oğlum. Gözü kesmiş Azeri dilini öğrenmeyi…
Evet, Beyefendi geldi ve dedi ki (Zaten Erdemsizler Ülkesi kitabıyla ilgili hadisenin derinliklerini ilk fark ettiren bu cümle oldu bana): “Baba aslında bunlar (kimlerse) artık Q, X, W gelene kadar mutluydu. Onlar işi bozdu. Onlara mukayeseyi öğretti. Mukayese ne demek?” “Karşılaştırma oğlum. Bunda bu var şunda yok, şunda bu var bunda yok. Bunda şu var şunda bu var gibi.” “Tamam baba…”, “Ne tamamı oğlum?” “Doğru anlamışım…”

Kızım ve Ötesi


Neyse ilk şoku atlattım zannederken. İş burada kalmadı henüz ilkokul bire giden kızım da kitabı okumuş. (Bkz. Okuma yazma düzeyinin anlaşılması için bizzat kendisi tarafından yapılmış bir resim) İlk önce basit sorularla çok da gergin olmayan süreç yaşadım. “Baba bu kitap 7. sayfadan başlıyor?!” Ben de kendimce “Eksik mi acaba?” dedim. "Ailemizin kitabını getir bakayım." Sonra izah ettim. “Bak iç sayfa boş 1, burada yayınevi bilgileri 2, iç kapak 3, yazarın hayatı 4, ithaf yani yazar ailesine hediye etmiş 5, arkası boş sayfa 6 ve ön söz 7…” “Tamam baba…” Tamam değilmiş ki birkaç gün sonra “Baba harfler konuşmaya 11. sayfada başlıyor.” dedi kızım. Zaten kendisi asla doğrudan söylemez bir şeyi. “İnsanlar da hep dondurma yiyor.” (Dondurma istiyorum) Bugün hava güneşli sanırım herkes sokakta…” (Gezmeye gidelim.) “Eee, bu da normal… Kızım ön söz var ve I. bölümün girişinde açıklama var...” Kızımı kitabın eksiksiz olduğuna ikna ettim ve bu iş bitti sanıyordum… (Hayatım çocuklar karşısında yanılgılardan ibaret…) Yanıldığımı anlamam uzun sürmedi. “Baba ayrıca harfler çok yaramaz.” “Nasıl yani?” dedim “Herkes kendini beğeniyor başkalarını kötülüyor.” (Yoksa kızım çok yaramaz derken 'erdemsiz' olduklarını mı söylüyor? Olamaz ya da umarım en azından öyle değildir. Yoksa ne bileyim "yaşlıyım ben" diye itirafname yazmam gerekecek.) Anladım ki kitabı kızım da okumuş. Hem de okulda henüz bazı harfleri öğrenmemiş olmalarına rağmen. “Ama bilmediğim harfleri de biliyorum aslında.” diyor. Gene ben -saf baba işte- “Nasıl yani?” diyorum “Biliyorum işte tahmin ediyorum.” diyor. Her sabah okula -bugün tatil mi, acaba kar yağdı mı vs. diye tüm ihtimalleri tükettikten sonra- mecburen giden bir çocuk bu. Abisi de farklı değil. Kızamıyorum. (Babaları çok mu farklıydı sanki?) Çünkü beni 40 yıl önce babam okula bıraktı ilk gün. Çok üzgündüm ben de onunla beraber okuldan ayrılmak istedim. “Sen gelme!” dedi “Okula başladın.” Elma verdi bir tane bana. Benim neyle kandırılacağımı çok iyi biliyordu: elma… Sonradan buna 'kitap' da eklendi. “Ben ne zaman geleceğim?” diye sordum. “Zil çalınca çantanı al gel.” dedi. Derste elmamı yedim. Çok eğlenceliydi ders ve okul. Öğretmen masasından kalkmıyor; masa ülkesinde mutlu mesut oturuyordu. Öğrenciler yani arkadaşlarım; sınıf karmaşasında yaşıyor, bağıra çağıra konuşuyor, sağa sola koşturuyordu. Ben bu arada elmamı yedim, sağı solu seyrettim, öğretmeni inceledim. (Çok fazla bir özelliği yoktu, üstünden su falan fışkırtmıyordu, kendi hâlinde sıradan normal bir insandı.) Zil çaldı eve geldim.

Büyülü 3-4 Gün

2. gün ve sonraki gün de öyleydi. Mutluluktan uçuyordum ve okulu çok sevmiştim. Zaman su gibi akıyordu. Perşembe günü zil çalınca çantayı toparladım tam çıkıyordum ki sıra arkadaşım aynı zamanda komşumuzun oğlu Davut “Nereye?” dedi. “Eve…” dedim. Davut “Gidemezsin paydos değil.” dedi. (Davut işte önceki yıldan ikmale kalmıştı. 1. sınıfı bizimle tekrar okuyacaktı. Davut bilmez bu işleri diye düşündüm. Bilse sınıfta kalmazdı.) İlk defa duymuştum paydos lafını ve sonradan bir daha da sev/e/medim. Bundan sonra sever miyim bilmem. “Zil çaldı gideceğim.” dedim son bir umutla. Davut dedi ki “Bu zil teneffüs zili dışarı çıkacağız ama bahçeye; sonra zil çalacak içeri gireceğiz. Sonra bir zil daha çalacak ki o zilin adı öğretmen zili o gelecek sonra ders işleyeceğiz, sonra zil çalacak çıkacağız, sonra zil çalacak gireceğiz, sonra zil çalacak öğretmen girecek, sonra zil çalacak…” Davut tüm zilleri gaddarca anlatıyordu ama ben Davut’u duymuyordum. Bitmiştim. Öğrenim hayatımı Davut mahvetti. Ve kırk yıl oldu ben hâlâ Davut’a merhametle bakamıyorum.

Sıradanlığın Tadı…

O gün bitmek bilmedi. Ben de sıradan öğrenci oldum. Bir ağabeyin dediği gibi: “Okul veya eğitim ilginç bir şey; öğretmen gelmez öğrenci sevinir, öğrenci gelmez öğretmen sevinir, öğrenci ve öğretmen gelmez idareci sevinir. Bu üçü niye bir araya gelir? İşte o eğitimdir okuldur.” Okul benim için göreceli olarak zamanın durduğu bir yer oldu hep. Eve geldim anneme olayı anlattım. Annem “Davut yanlış biliyor ya da bu işler sadece perşembe günü böyledir.” desin istedim. Annemin şaşkınlığı benim olmayan umudumu da yok etti. “Aaa sen okuldan hep ilk zilde mi geliyordun? Ben de okulun ilk haftası diye sizi erken bırakıyorlar sanıyordum.” Babama konuyu açmadım. “Bizim çocuk deli mi nedir?” diye şüphelenirdi adam. Oğlumu da kızımı da anlıyorum. Kızım bir ara “Okul çok sıkıcı.” deyince “Neden?” dedim. Çünkü okul dışında ve evde zaman hızlı geçiyormuş, okulda durmuş gibi oluyormuş. Yüreğimden vurdu kızım beni ama belli etmedim. Çocuklar bir âlem işte… İlahi çocuklar siz adamı öldürürsünüz! Babayı zaten öldürürsünüz. Hele erkek çocuk, baba ölmeden hiç adam olamaz ki...

Erdemsizler Ülkesi’nin Yazılma Sebebi Ne Ola Ki?

Yazarımız Yusuf Çifci kitabının başlarında diyor ki: “Hayatının bir dönemini esir olarak geçirmiş olan Platon’u, “Devlet” diyaloğunu, Eski Yunan’dan bir dönem sonra İslam coğrafyasında yaşayan Farabi’yi, “El Medinetü-l Fazıla” (Erdemli Şehir) adlı eserini ve diğer taraftan modern ahlakın kurucusu olarak ifade edilen Machiavelli’yi “Hükümdar” (Prens) isimli eserini yazmaya iten sebep ne olabilir?” 
“Bana sormuş.” diyeceğim ama bize sormuş. Ailecek düşündük taşındık. Çocuklarımın okuma sebebini de açıklıyor bu: Harflerin büyülü dünyası. (Ya da ben öyle anladım.) Çocuklar umarım bunun için okumuş ve kitabı beğenmiştir. Daha ötesi erdemi irdeleyen ve çok iyi temsil eden bir kitap olduğu için okumuş olduklarını düşünmüyorum. Eyvah! Ya kitabı benden daha derin ve daha iyi kavradılarsa? Yok canım olmaz değil mi? Değildir değil mi? Değildir değildir midir yoksa?

Erdemsizler Ülkesi

Etrafında bunca söz ettiğimiz ERDEMSİZLER ÜLKESİ; dipdiri, gencecik ve güçlü bir metin… Biraz ORWELL’ın Hayvan Çiftliği tadında biraz da FARABİ’nin El-Medinetül Fazıla...
Harfler, düşler, aptalca erdemsizlikler içindeki topluluğu tek uyaran ve erdemi hatırlatıp erdeme çağıran M’ye yaptığı vurgu ile hikmetli bir metin...

Dinlenilmesi ve uyulması gereken erdeme ve anlama çağrı…

Anladığım şu: Erdem yan yana olmaktır, erdem anlamdadır.

1 Kasım 2018 Perşembe

NEDENSİZ VE NETİCESİZ YAZMAK



NİÇİN YAZIYORUM?


Niçin yazıyorum? Bu sorunun cevabı, en az söz konusu soru kadar kadar basit. Niçin okuyorsam onun için yazıyorum. İnsan için yazmak bir ihtiyaç. Hele bu kişi mektep ve medrese görmüş, mürekkep yalamış biriyse zaten okuma yazması olmalı. Yani insanlar otobüsün nereye gittiğini nasıl okuyorsa, tren bileti alınca koltuk numarasını, hareket saatini neden okuyorsa ben de onun için yazıyorum. Tüm okuma yazma bilenlerin yaptığını yapıyorum. Cep telefondan kısa mesaj yazmak gibi, e-posta yazmak veya bir alışveriş formunu doldurmak gibi bir şey yazmak benim için. Hayatın içinde gayet doğal bir hadise. Sanırım -yok ya kesinlikle öyle- okuma yazmayı öğrendiğimden beri ben de herkes gibi -sizin gibi- okuyor yazıyorum.



İlkokul dönemi yazı deneyimlerim incitici olduğu için henüz onlarla yüzleşmeye hazır değilim. O nedenle önce lise sonra ortaokul dönemi birkaç yazma deneyimimi anlatmak isterim. -Eyvah eyvah! Sıra ilkokula da gelecek gibi, tedirginim bildiğiniz tedirgin- Lise 1 öğrencisiyken iddialı ve kendinden emin Türk Dili ve Edebiyatı öğretmenim Ayla Hanım -hayattaysa sağlık ve mutluluk, öldüyse nur ve huzur dilerim- daha ilk dersinde tahtaya Yunus Emre’nin alıntıladığım şiirini yazıp bunun üzerine bir kompozisyon yazın demişti. O zamanlar cep telefonu olmadığı için -yokluk zamanlarıydı: cep telefonu yok, tablet yok, internet yok- gariban Hocamız biz kompozisyon yazarken cep telefonu ile oynayamadı -örgüyü de kendine yakıştıramıyordu diye düşünüyorum- ama çantasıyla oyalandı durdu. Türkçe dersinden Türk Dili ve Edebiyatı dersine geçmenin verdiği adölesan acemiliği ve erken mutluluk ile Türkçe dersinde ortaokul boyunca İlköğretim Haftası, Yerli Malı Haftası gibi konuları -bu konuların resim dersinde resimlerini yapar müzik dersinde de şarkılarını söylerdik, bu durum bütünleşik eğitim modeliydi sanırım- yazmaktan bıkmış biri olarak çok heyecanlanmıştım. Kompozisyonumu yazdım. Kompozisyonum 104 kitaptan -100'ü suhuf 4'ü büyük kitap malumunuz- biri olan İncil’den bir bölüm ile “Önce söz vardı… Söz Tanrı katındaydı… Ve söz Tanrı’ydı.” diye başlayıp sözün kutsallığını ve insanların dünyasına inişini, bu kutsallığın insanların dünyasında nasıl aşama aşama değerini yitirdiğini anlatarak devam ediyordu. Kompozisyonum “Söz; İsa kelimetullah’tı, Allah’ın elçisi ve mesajıydı ama sözü anlamayan insanlar sözü ve elçiyi mahkûm edip çarmıha germeye kalktılar.” biçiminde bitiyordu. Sonraki ders, sıra kompozisyonları okumaya gelince gönüllüler -efendim bu intihar timi içinde ben de vardım- yazdıklarını okudu. Arkadaşların kompozisyonları beklendiği gibi atasözü yorumu tarzında sözün değeri, tatlı söz, doğru sözlülük etrafında şekillenmişti. Sıra bana geldi ve yazdıklarımı okudum. Okumam bitince Ayla Hoca’nın yüzüne baktığımda beklediğim aferini alamayacağımı -ergen ve zeki çocuk olarak- anlamam zor olmadı. Hocanın yüzü kıpkırmızıydı ve gözleri de öfkeli olduğunu fazlasıyla gösteriyordu. “Eyvah, konu fazla dinî oldu galiba!” dedim içimden. O zamanlar Türk Dili ve Edebiyatı öğretmenlerinin önemli bir bölümünde -ekseriyetinde mi deseydim- dine ve dine ait olana alerjik reaksiyonlar vardı. Hayır dert o değilmiş. Tam “Çok şükür Ya Rabbim, Hocam alerjik değilmiş!” diyecekken külyutmaz Hocam çok sert bir şekilde: “Bunu sen yazmadın!” dedi. “Yoo Hocam, ben yazdım.” deyince kadıncağız artık kırmızılıktan mora geçen yüzüyle “Hayır, bunu sen yazmış olamazsın!” dedi. “Neden Hocam, işte defterimde!” deme gafletinde bulundum. (Düşüncesiz ergen işte n'olcak!) Kadıncağız bunu kendine ayrı bir hakaret saydı. Bu yüzden 1.dönem boyunca sözlü ve yazılılarım 5-6 bandında dolandı. Sözlüyü anlıyorum da yazılıyı nasıl bu puana ayarladı -o bilimsel problemi ve çözüm yollarını, üst düzey ölçme değerlendirme tekniklerini- hâlâ anlamış değilim. Herhalde puanlarımı eksik vermemiştir. Kalbimden ve zihnimden geçse de kovalıyorum o zanları. Çağcıl bir Türk Dili ve Edebiyatı öğretmeninin yanlı davranacak kadar öfkeli olabileceğine olasılık vermiyorum. Yine de Hocam -madem kendince haklıydı, alacağı olsun- keşke bir buçuk sayfalık düzyazıyı ezberleme yeteneğimden dolayı bari 8 verseydi. Aslında 7'ye razıydım teşekkür alırdım o dönem. 

Hocama şunu da anlatamazdım: Ortaokul 1. Sınıf öğrencisiyken tayini çıkan öğretmenimiz yerine 2.dönem Güzel Konuşma Yazma dersimize gelen Muhsin Hoca’nın -sağdır kendisi uzun ve sağlıklı ömürler diler ellerinden öperim- kompozisyon için serbest konu verince benim “Türkiye’nin komşu devletlerle ilişkilerini” seçtiğimi Muhsin Hoca’nın bana “Oğlum ben dersine girdiğim sürece tüm notların 10. Aha da ilkini not defterine yazıyorum!" dediğini ve notumun hep o olduğunu. Allah, Ayla Hocama acıdı ki benim kompozisyonlarıma maruz kalmaktan onu kurtardı. Hocam hamileliği nedeniyle -bana öfkesi hamile depresyonu olabilir miydi ki belki de uzağı göremiyordu miyop da olabilir- izne ayrıldı. Yerine gelen ismini hatırlamadığım Hocamız ise -Allah razı olsun ondan da- “Ülkemizin kalkınması için neler yapmalıyız?” gibi kışkırtıcı bir kompozisyon konusu verince herkes maddi kalkınmayı, sanayileşmeyi vs. anlatırken bir türlü akıllanmayan ben insani kalkınmaya ve bunun eğitimle olacağına dair yazdım ve derste okuyunca -mutlu tesadüf işte- edebiyatı da kurtardım. (Hocam da Türk Dili ve Edebiyatı öğretmenlerinin şanını kurtardı.) Nihayet kompozisyonun iyisinden anlayan bir Hocamız olmuştu. Tabi bu mutlu günler yıllarca sürmedi. Üniversite dönemim başladı ben yazmayı unuttum.

Başta “Neden yazıyorum?” demiş ve cevaplamıştım. Sonda ise “Neden bu yazıyı yazdım?" diye sorayım. Blog yazılarım başladığında iki güçlü tepki aldım. Biri tebrik diğeri tenkit olmak üzere… Tebrik ve teşekkür eden arkadaşım “Çok güzel tadımlık yazılar, çeşni ve güzellik hissi uyandırıyor.” dedi ve ekledi “Ülke kurtarmaya kalkmadığın için teşekkür ederim.” Sert eleştiriler, büyük fikirler… O kadar iddialı olmaktan korkarım doğrusu. Bunu yapanlar zaten var. Benim için moral oldu arkadaşın söyledikleri. Tepkisini ortaya koyan diğer arkadaş ise Türk Dili ve Edebiyatı öğretmeni. (Yine mi?) Özetle söylediği şu: “Yazılarında çok şey söylemeyi istemişsin, hâl böyle olunca da bir şeye odaklanıp ona dair fikir edinmek, o şeyi hayret ve sevinçle incelemek şansını kaybediyoruz.” “Eyvah!” dedim “Öğretmenim zayıf not verdi bana.” Biraz düşününce anladığım ise şu oldu: Meslektaşım, yazıları okuyup çok şey anlamaya çalışmış hiçbir şey anlayamayınca da incelemesi hayret ve sevinçle sonuçlanmamış. Çok zorlamış kendini. Etimolojik incelemelerden başlayıp semantik boyutlara doğru genişleyen analitikler, bilimsel bir araştırmaların sonuç raporları ya da felsefi bir problematiğin kapsamlı bir tasviri gibi şeyler yok yazdıklarımda. Olmayacak gibi de görünüyor. Hissediyorum ben bunu. Yine de umarım tek izleğe odaklanmış bu yazım hayret ve sevinç artıcı bir teselli armağanı olarak hepimiz için bir köşede durur.

Bireysel ve kitlesel kurtuluş vaadi, bilimsel ve teknolojik ilerleme, para piyasalarında sörf  yapma veya ruhun gelişimi konularında da iddialı değilim. Hukuki bir ictihadda bulunma veya ilmihal yazma daha da ilginci bir eğitim bilimi teorisyenliği yapma derdim de yok. Zaten yeri de burası değil. Neresi onu da bilmiyorum. Başka ne yazsam ki? Bu arada anılarımı yazdım ama yayımlamıyorum. Bu yaşta anı yayımlamak yakışmaz. (Bunun iyi tarafı şu kendimi henüz genç hissediyorum kötü tarafı şu yayımlamadan emrihak vaki olursa anılarımı yayımlasınlar veya sakın ha sakın yayımlamasınlar diye vasiyetimin ne olacağına dair kararsızlık yaşıyorum. En iyisi yazı tura atsınlar yazı gelirse yayımlasınlar tura gelirse yayımlamasınlar para dik gelirse yarısını yayımlasın yarısını yayımlamasınlar.)

Ennetice okuyorum, izlenim kazanıyorum, çağrışımlarla keyif alıyorum aynı tadı paylaşmak isteyenlerle bunları paylaşmak istiyorum.




19 Ekim 2018 Cuma

BİR ŞEHRİ YAŞAMAK - II





ELMANIN DÜŞÜŞÜ VE SEMAVERİN YÜKSELİŞİ

“Amasya'nın elması
Elmaların en hası
Sen dururken neyleyim
Pırlantayı elması”
Dizelerinde dile gelen has elma da kalmadı has âşık da… Elma başka insan da başka… Sevgilisi için pırlantayı elması elinin tersiyle itecek kaç âşık kaldı ki? Artık Amasya’nın sembolü elma değildir. Yazar bu konuda şunları söylüyor: “Artık sığırımız Montofon veya Holstein; tavuğumuz Leghorn veya Newhempsire; domatesimiz Lucy veya Fantastic… Elmamız da Golden Delişiyöz veya Starking olmalıydı. Oldu da…” (s. 59)
Amasya denince akla elma gelmiyor artık. O günler geçmişte kaldı; türkülerde manilerde kaldı. Amasya denince akla semaver geliyor: “Kim ne söylerse söylesin, günümüzde Amasya denilince, akla elmadan önce semaver gelir… Amasyalı yemeğe çayla başlar, iftarını çayla açar. Semaver, sininin yanına yerleştirilen özel tahtında fokurdar durur. Sofradaki yemek çorbaymış, dolmaymış, yoğurtlu mantıymış, çeşit önemli değil. İllâ çay, illâki çay… Çay, yemekle beraberse açık içilir. Porselen demlikten alınan ilk demin adı ‘burun’dur. Sofra kalabalıksa, demliğe su çekilir. Buna ‘süzme’ denir. Sofra toplanır toplanmaz da, külhana kömür atılıp üstüne yedek demlik yerleştirilir.”(s. 64-65)





Amasya’da Gün Akşam

Bunca güzellemeye bunca söze ve hayranlığa karşı aklınıza Amasya’nın doğal olarak cennet gibi bir yer olduğu gelmesin, hayalinizde böyle bir yer canlanmasın. Çünkü Amasya hiç de öyle bir yer değil. Yazar da bunu çok net açıklıyor: “Amasya’da güneşin tepeyi dönüp de yalıboyunu aydınlatması sabahı iki saat sonraya; şehri vakitsiz terk etmesi de akşamı, bir o kadar geriye çeker. (s. 75) “Selağzında durup herhangi bir yöne doğru daire çizerek dönerseniz, etrafınızın dağlarla çevrili olduğunu fark edip bir tür hayal kırıklığına uğrarsınız. Bu şehir Amasya’dır ve insan daha ilk bakışta kendini, işlediği bir suçun cezasını çekmek için konulduğu hapishanenin aşılmaz duvarlarla çevrili avlusunda hisseder.” (s. 125) Amasya’yı Amasya yapan başka şeylerdir. Meseala tarih, mesela efsaneler, mesela gelenekler…




Şehrin Hâlleri ve Mezar

Şehrin birbirinden ayrı yüzlerce hâli vardır. Yazar bunu şöyle anlatıyor: “Şehirler kırık aynalara benzer. Gölgeler hangi parçasına düşerse orada görünürsünüz. Günü bir kahvede, bir parkta, bir cami avlusunda veya evinizin balkonunda geçirmek zorunda kalan bir ‘insan eskisi’ değilseniz, hayat şartları sürekli koşturmayı emrettiğinden, değişik kırıklar arasında çabucak geçmeniz gerekebilir.” (s. 99)

Amasya sevdalısı yazarın Sivaslı oluşundan dolayı Amasyalılığı sorgulandığında bir şehirde doğmanın oralı olmak için yetmediğini, bunun ispatının şehri yaşamak olduğunu söyleyen yazar bu konuda şöyle hitap ediyor okuyucuya “Şehirde yaşamak ayrı, ‘şehri yaşamak’ ayrıdır. İkincisi, biraz olsun, şehirle bütünleşmek demektir.” (s. 99) Yaşarken böyle diyen yazar, ölümünden sonra da mezarı ile boğazlarımıza düğüm atan sessiz ve güçlü bir mesaj vermektedir. Amasyalı olduğunun tartışılmaz ve kesin ispatı gibi bir abideye dönüşen mezarı ile ruhumuza bir Amasya çentiği atan Özkan Yalçın’a Allah’tan rahmet diliyor ve sizleri Yedinci Şehir’i okumaya davet ediyoruz.





BİR ŞEHRİ YAŞAMAK - I



AMASYA’YI YAZMAK

İnsanoğlunun başka varlıklardan ayrılan kurmak/inşa etmek gibi bir özelliği var. Bu kurma eylemi, somut olarak maddi bir şeyler kurmak olduğu gibi soyut olarak manevi şeyler kurmak da olabiliyor. Yeri geliyor inşa edilen şey, bir mimari eylem ile maddi olarak gözümüzün önünde ‘bir bina’; yeri geliyor bir söz kanalıyla ruhumuzun içinde ‘bir şiir’ oluyor. İnsanoğlu şehri kuruyor; evleri, ev içlerini, avluları, sokakları, caddeleri, meydanları kuruyor; bu işleri yaparken bir tarih de kuruyor. Şehre verilen isimle başlayan manevi inşa eylemi, maddi inşa ile birlikte yürüyerek sokaklara caddelere verilen isimlerle devam ediyor.

Kurulan şehirlerde verilen isimlerle kalmıyor insanoğlu; şehrin dağına, taşına, ırmağına kısacası her şeyine anlam ve hatıra yüklüyor. Yaşanan olaylarla kurgulanan efsane ve masallarla zenginleşerek devam ediyor kurma işi. Sembol isimler, zirve olaylar, anlatılar, masallar, türküler, efsaneler dolup dolup taşıyor tarih boyunca şehrin her yerinden. Zamanla şehirle ilgili dev bir hafıza oluşuyor. İşte Amasya, bu kurma eyleminin en güzel örneklerinden biri. Amasya deyince işte dağı delen Ferhat, işte sevgilisi güzeller güzeli Şirin. İşte Yeşilırmak, işte Çakallar…

Yedinci Şehir

Tüm bunlara söylememize neden olan şey elimizdeki kitaptır. Yedinci Şehir ismini taşıyor bu kitap. Yedinci Şehir, bir Amasya ve Amasyalılık kitabı. Kitabın girişinde ise şöyle bir söz var: “Ve, Amasya o şehirdir ki orda, doğmak kadar ölmek de saadettir.”

Kitapta Amasya’yı belgeleyen suluboya çalışması resimler de var. Bu suluboya resimler ile kitap daha bir güzelleşmiş. Resimler Mehmet Tektaş’a ait. Kitabın başında şöyle bir de ithaf yazısı yer alıyor: “Bu kitabı, burada başlattığı ömrünü başka kentlere taşıyıp götürenlerle; gönlünden bir o kadarını burada bırakıp giden başka şehirlilere ithaf ediyorum.”

Neden Yedinci?

Sultanlar fidanlığı olan bir şehzadeler kenti Amasya. O şehzadelerin eğitiminin çekirdek yeri. Osmanlı İmparatorluğun numune bir eğitim alanı. Şehzadelerin staj yaptığı bir şehir. Yazar bunu şöyle ifade ediyor: “Tut elinden en sevgili şehzadeni gönder Amasya’ya. Kavak çayırından Filingir Bağlarına tay koştursun. O has oğul ki, yarın bir Arap çöllerinde bulacaktır kendini, bir Viyana kapılarında…” (s. 17)

Yazar, Yedinci Şehir’in nasıl bir kitap olduğunu şöyle anlatıyor: “Yedinci Şehir, bir beldenin tarihi olamaz, hele coğrafyası hiç değildir… Yedinci Şehir, son dört bin yılı net olarak hatırlanan bir yerleşim birimiyle, o beldeye hayat emziren ve dünyanın kurulduğu günden beri hep bunu yapmaya çalışan bir ırmağın hikâyesidir. Yedinci Şehir öncelikle bir denemedir.” (s.13) Amasyalı olmayan birinin Amasya üzerine yazması ancak Amasya sevgisi hatta aşkı ile açıklanabilir. Bu şehir üzerine yazmak her anlamda cesarettir. Yazar da haddini bildiğini söylüyor; yazma şekil ve amacını da açıklıyor: “Yedinci Şehir, -daha siyah puntolarla belirtelim ki- bir yedinci şehirdir ve ilk altı şehre yeni bir halka eklemek gayesini gütmez. Beş Şehir gibi bir temel eserle, ‘Altıncı Şehir’ yazarının kıvrak kalemi yanında, bizim yaptığımız cüretkârlık bile sayılabilir.” (s.14)

            



            Sivas’ta Doğan Bir Yazarın Kaleminden Yedinci Şehir

Elimizdeki kitap, Amasya’ya Yedinci Şehir damgasını vuran bir kitaptır. Bir ‘şehirde yaşamak’ başka, bir ‘şehri bilmek’ başka, ‘şehri yaşamak’ daha başkadır. Bir şehirde yaşamak, o şehrin içinde bilinçli veya bilinçsiz bulunmakla ilgili bir şeydir. Bir şehri bilmek ise o şehrin adını cadde ve sokaklarını bilmekten öte bir şeydir. O şehrin o anki hâli kadar geçmişini acılarını sevinçlerini bilmekle ilgilidir. Şehri bilmek şehrin hafızasına girmek o hafızasını bilmektir. Bir şehri yaşamak ise bunların hepsiyle beraber ve bunların hepsinden daha öte bir şey. Şehri yaşamak, artık şehrin sembollerini çözmek ve şehirle bütünleşmekle ilgili bir durumdur. Bunun bir şehirde doğmakla hiç ilgisi yok. Şehri yaşamak için şehri bilmek ve anlamak gerekiyor. O şehri sevmek gerekiyor. Tüm bu şartlardan sonra şehri yaşamaktan söz edilebilir. Şehri yaşayanın ise ölümü de orada olur, mezarı da. Bir ‘şehri Amasya’yı yaşamayı’ hayatı ve ölümü ile ispatlamış, mezarı ile de şehirle bütünleşmiş bir yazarın kitabı Yedinci Şehir. Bu yönüyle de çok kıymetli.

Yedinci Şehir, Amasyalı olmayan birinin yazdığı Amasya sevgisi kitabıdır. Amasyalılar da yazarın Amasya sevgisini garipsediklerini vurgulamak adına yazara takılmadan durmamış. Yazar cevabında sitemlidir: “Amasya’da göreve başladığım günlerde, kendinin ağabey makamında gören bir cedit dost, bir köşeye çekerek, kulağıma “Amasya, Amasyalılarındır kardeşim, ne yapsan nafile…” diye fısıldamıştı. Olamazdı bu. Bana göre, Amasyalı olmak burada doğmak değildi. İnsanlar, ebeveynleri ile dünyayı görecekleri mekânları seçme hakkına sahip değildiler ama en azından gömülecekleri yeri beğenebilme hakları vardı… Ben geldiğim günden bu yana, kendimi Amasya’nın manevi bir evladı olarak kabul ettim ve hep öyle kaldım…” (s.14)

Özkan Yalçın’ın bu siteminden içinde bir ukde olduğunu anlıyoruz.  Özkan Yalçın; bir Amasyalı olmayı, Amasyalı sayılmayı, Amasya dostu olmayı yeterli görmüyor kendine ve tam bir Amasyalı olmanın -aynı zamanda herhangi bir şehirli olmanın- formülünü de açıklıyor: Bir şehirli olmak orada doğmak değil orada ölmektir ve mezarının orada olmasıdır. Özkan Yalçın hayatı ve ölümü ile de kendi formülünü ispatlıyor. İnsan sormadan edemiyor, Amasya adına böyle bir kitap yazabilecek kaç Amasyalı vardır ki? Amasya’da doğmak böyle bir çalışma yapmak için hiç de yeterli olmuyor; Amasya adına böyle bir iz bırakmaya, hele tarihe çentik atmaya yetmiyor. Böyle bir şey için Amasya’ya âşık olmak gerekiyor, dev bir birikim ve yetenek gerekiyor. Kısacası Amasya’yı yaşamak gerekiyor.







ŞEHİR ÜZERİNE DÜŞÜNCELER - IV


ŞEHRİN İÇİNDE OLMAK
Her birimiz zorunlu olarak bir şehrin içinde yer alıyoruz. Şehrin içinde olmadan yaşayamıyoruz. Hem toplumsallık eğilimimizin hem de medeniyetin zorlaması ve gereği bu. Şehrin içindeyiz fakat “Şehrin içinde olmak” ne anlama geliyor? “Nerelisin?” sorusuna “falan şehirliyim” cevabını takip eden “Neresinden?” sorusunun cevabı olabilecek “İçindenim” demek mi şehrin içinde olmak?
Şehrin içinde olmak, belki de şehrin herhangi bir yerinde olmaktır. Belki de vilayete veya resmî binalara yakın bir yerlerde oturmaktır. Öyleyse şehrin varoşlarındakiler şehrin ne kadar içinde? Daha mı dışında veya daha mı az içinde? Şehrin içinde olmak, şehrin iç taraflarında bir yerlerde sokak lambası ya da ilan panosu olmak değil herhalde. Öyle ya da böyle, her hâlükarda şehrin içindeyiz ve şehrin parçasıyız. Şehrin parçası olarak şehir için ne anlam ifade ediyoruz? Ha bir eksik ha bir fazla, varlığı fazlaca anlam ifade etmeyen ve bunun da farkında olmayan basit birer malzeme miyiz yoksa?
Şehrin içinde olmak belki de şehirdekileri tanımak ve onlarla ilişkili olmaktır. Şehirdekiler kimlerdir? Yani kim bu şehrin sakinleri? Ne iş yaparlar? Şehrin sakinleri aslında gündüzleri hareketli, geceleri sakindirler. Şehir sakinlerinin bir kısmı ise geceleri tempolu ve hareketli, gündüzleri sakindirler. Bazıları ise hep sakindirler: hastalar, ölüler, bir de tembeller. Bu kadarını herkes biliyor. Ya diğerleri? Bilmeden, fark etmeden yaşadığımız şehrin çok yüzü olduğu gibi çok değişik sakinleri de var: Sokakta yatıp kalkanları, köprü altı konukları, içmek için izmarit toplayan 10 yaş ortalamasında kız çocukları, komşusu açken şehir şehir sefalet içinde kıvranırken tok yatanları. Şehrin içinde olmak belki de onların dertlerine ortak olmaktır. Hiç olmazsa onları bilmek ve acılarını yüreğinde hissetmektedir.
Şehrin içinde olmak belki bunların hepsi, belki de hiçbiri. Aslında şehrin içinde olmak, şehri tanımak ve şehrin ruhunu algılamaktır. İçindelik şehrin mantığını kavramak, işleyişinin özünü hissetmektir. Şehri tanımak, kendini bilmektir. Kendini bilip şehrin içindeki yerini anlamaktır. Şehrin içinde olmak, şehrin bilgisine sahip olmaktır. Şehri anlamak için kendini anlamak; kendini anlamak için şehri anlamak gerekiyor. Paralel yürüyen şehrin ve insanın bilgisiyle ulaşılan toplumsal bilinçtir, şehrin içinde olmak. Sonrası ise aydınlık ve kurtuluş yolunu görmek ve işaret etmektir.
Şehrin içindeliğini fark etmeyen için hangi şehirde olduğu da anlam ifade etmez. Çünkü şehrin içinde olmak hayatın içinde olmaktır. Kullanılmamış bir beyin ve yürek sahibi olmanın korkunçluğunu fark edemeyen insan, elbette, şehri anlayamayacak hep eğreti bir varlık olarak, bir yük olarak yer alacaktır, şehirde ve hayatta. Şehrin içinde olmak doğal mecburiyetimiz. Şehrin içindeliğimizi fark etmek ise var oluş misyonumuzun mecburiyeti.

ŞEHİR ÜZERİNE DÜŞÜNCELER - III


ŞEHRİ DÜŞÜNMEK
Şehri düşünüp, şehri konuşuyoruz. Çoğu sohbet ve yazılarımızın konusunu şehir oluşturuyor. Şehir üzerine geliştirilen ya da yoğunlaşılan bunca düşüncenin sebebi nedir? Bu soruya farklı cevaplar vermemiz mümkün.
Eskilerden beri şehir, düşünce adamlarının düşünce nesnesi olmuş. Sanat adamlarının eserlerinde ise bir konu ve malzeme… Somut işleri olan sanat adamları; mimarlar, oymacılar, mobilyacılar, peyzajla uğraşanlar şehri güzelleştirmek için uğraşmışlar. Soyut meselelerle uğraşan sanatçı ve bilginler de öyle. Mimar Sinan, Selimiye’yi, Süleymaniye’yi ve diğer eserlerini inşa ederken bunu düşünmüş. Farabi Medine-i Fazıla’yı yazarken “Erdemli Şehri” düşünmüş. İbn-i Haldun şehir ve şehirliler konusunda medenililik ve bedevililik bahislerine girmiş, sosyolojik incelemeler ve düşünceler üretmiş. Öyleyse, şehir üzerine düşünmek gibi bir gelenek var ortada ve o geleneğin devamı olarak şehri düşünüyoruz.
Şehir, medine, site veya kent üzerine düşünmemiz modernleşememiş, feodal dönemde kalmış, imparatorluklar çağını yaşayan bir hâlin eseri de olabilir. Mekân olarak aynı mekân, dünya aynı dünya ama zaman, modern zaman. Belki şehri böyle boyutlu düşünmek  anakronik bir vak’a olarak çıkıyor karşımıza. Belki de nostalji. Çünkü zaman modern ulus-devlet zamanıyken, mekân ulus-devletin üzerinde konumsallaştığı bir coğrafya, belli bir toprak yani dikenli tellerle pasaportlarla çevrili bir toprak parçası iken şehri düşünmek bir tür gerilik alameti olabilir. Tam tersine, bazı yerlerde çok sağlam olmasına rağmen prototiplerine baktığımızda gördüğümüz, modern-ulus devletin değişimiyle küçülen yönetim gücü ve katı sınırlarla belirlenmiş toprak anlayışına karşı bir düşünce olarak, ileri bir aşama veya postmodern bir durum da olabilir. Her şeye rağmen şehri düşünmek moderne bir isyan gibi duruyor. Çünkü şehir, sınırları tel örgülerle belirlenmiş toprak anlayışlarına karşı duruyor. Şehirler, tel örgülerle birbirinden ayrılamayacak ve etkileri vizelerle sınırlandırılamayacak kadar kardeştirler. Semerkant, İsfahan, İstanbul, Bursa, Saraybosna, Belgrad veya Viyana akrabadır birbirine.
Yenilmiş medeniyetin çocukları olarak yeniden diriltmemiz gereken tarihi sorumluluklarımız bize şehri ve şehirlerimiz düşünme görevi de veriyor. Çünkü mirasını devraldığımız değerler bir şehirde hayat bulmuş, şehirli insanlara hitap etmiş, şehirde kurumlaşmış; önce adam gibi bir şehir medine, sonra medeniyet olmuştur. Buna dayanarak diyebiliriz ki:
Şehri düşünmek, yapay bir kavramlara ve onlarla düşünen insanlara ve onların yönetimi olan sınırlarla belirlenmiş daracık geniş olsa bile bunaltıcı yerleşimlerine karşı, bir güzel site ve şehirlerin birliği arayışıdır.